|
|
پیشنه لرزه خیزی استان خوزستان و راهکارهای پیشگیری از خطرات زلزله
|
مراد علی واهبی
عضو هیئت مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان خوزستان و معاونت عمرانی شهرداری منطقه هفت اهواز
ابعاد وسیع خسارات و تلفات ناشی از بلایای طبیعی در شهر های گوناگون جهان سبب شده است پژوهش های کاربردی گسترده ای در زمینه بهینه کردن ایمن سازی شهر ها انجام گیرد.
از سوی دیگر، روش های مقابله با بلایای طبیعی و ایمنی سازی شهر ها ، افزایش کارایی روش های مقابله با بلایای طبیعی سبب افزایش ابتکارات در طراحی ها و یافتن بهترین سیاست های و کارآفرین و با صرفه ترین روش ها و فناوری ها خواهد شد.
برای دستیابی به این هدف ، گنجاندن برنامه های کاهش آسیب پذیری شهروندان و جامعه که در معرض مخاطرات و بلایای طبیعی در طرح های توسعه شهری ضرورت دارد.
در حقیقت ، حفاظت از جان و مال مردم ، گنجینه های دانش و مهارت های موجود ابزار تولیدی و صنعتی و تأسیسات و خدمات شهری در مقابل اثرات بلایای طبیعی باید بخش جدا ناپذیری از طرح های آمایش کشور و مدیریت شهری قلمداد شوند.
ایران یکی از ده کشور آسیب پذیر جهان است که در این رابطه مقام هشتم را دارا است. بر اساس آمار از چهل نوع بلیه طبیعی نظیر زلزله ، آتشفشان ، زمین لغزه ، توفان ، سیل و آب گرفتگی و... که در جهان به ثبت رسیده ،31 نوع آن در کشور ما به وقوع پیوسته است. در این میان زمین لرزه یکی از مهلک ترین بلایای طبیعی با توان خسارتی بالا از حیث جانی و مالی شناخته شده است.
از دیدگاه لرزه خیزی ، ایران زمین بسیار پر تکاپو است.این سرزمین در امتداد کمر بند آلپ هیمالیا واقع است که از باختر ناحیه مدیترانه تا جنوب خاوری آسیا امتداد دارد . در چارچوب جهانی فلات ایران در محل تلاقی صفحه های عربستان ،هند و اوراسیا واقع شده است . انرژی حاصل از حرکت این صفحه ها در ایران در کمربند های زاگرس و البرز و بخشی نیز به صورت چین خوردگی و تغییر شکل مصرف می شود. بخشی از انرژی که به صورت ناگهانی در راستای گسل های فعال آزاد می شود به عنوان یکی از علل اصلی زمین لرزه های ایران محسوب می شود.
بر پایه آمارهای رسمی در 30 سال گذشته بیش از 6 درصد تلفات جانی ناشی از زلزله بوده است. در هر روز چندین زلزله کمتر از 4 ریشتر و در هر ماه یک زلزله با قدرت 4 ریشتر و در هر سال سه زلزله با قدرت 6 ریشتر و در هر 10 سال یک زلزله به بزرگی 7 درجه در مقیاس ریشتر در کشور ما رخ می دهد.
آمار های موجود نشانگر این واقعیت است که اثرات ویرانگر زمین لرزه در کشورهای در حال توسعه بسیار گسترده تر و فاجعه بارتر از کشورهای توسعه یافته است. از جمله می توان به موردی که در چند سال پیش در کالیفرنیا اتفاق افتاد اشاره کرد. در این روز در کالیفرنیا درست در نیمه راه لوس آنجلس و سانفرانسیسکو زلزله شدیدی با قدرت 5/6 ریشتر ( کما بیش شبیه زلزله بم ) روی داد که تنها دو نفر جان خود را از دست دادند در حالیکه در زلزله بم ما شاهد از بین رفتن دهها هزار نفر از هم میهنانمان بودیم .
متأسفانه در ایران به عنوان یکی از مستعد ترین کشورهای روی خط زلزله دنیا و توان لرزه زائی بالا ، علیرغم اینکه با هر زمین لرزه ویرانگر ، خسارتهای عظیمی به سرمایه های ملی و انسانی ما وارد می گردد اما تجربه لازم را کسب ننموده و با گذشت زمان آنها را به وادی فراموشی سپرده و دیگر بار اشتباهات گذشته را تکرار می کنیم .
این مهم را نمی توان وظیفه ی نهاد یا ارگان خاصی تلقی کرد و برعهده همه اندیشمندان در جوامع علمی و دانشگاهی کشور ، کارشناسان و پژوهشگران ، سازمانهای دولتی و غیر دولتی و... ونهایتاً وظیفه تمامی هم میهنانمان است که در هر مقام و موقعیتی هستند کمک کنند تا راه برای مقابله با خطر زمین لرزه میسر گردد .
متأسفانه در اغلب شهر ها کارفرماها و مالکین به دلایل عدم توجه ( مشکلات فرهنگی ) و یا کمبود بودجه تمامی اعتماد خود را به عوامل اجرائی از قبیل جوشکار، آرماتوربند ، بناء وغیره که اطلاعات فنی و علمی کاملی ندارند معطوف می سازند و این عوامل اجرائی نسبت به احداث ساختمانها بصورت غیر فنی و غیر مقاوم بدون در نظر گرفتن نظر ناظر مبادرت می نمایند و فقط برای بدست آوردن پایان کار به مهندس ناظر مراجعه کرده و در اغلب اوقات خود رأساً اقدام به اجرای ساختمان به شکل کاملاً غیر فنی می کنند. در عکس ها هم دیده می شود .
مسئله ای که خیلی برای همکاران نگران کننده می باشد این است که بسیاری از مالکین از اجرای دتایل ها و استحکام سازی به دلیل عدم توان مالی خودداری ولی همان مالکین بعد از اتمام ساختمان میلیونها تومان صرف دکوربندی و دکوراسیون داخلی ساختمان می کنند.
با بررسی های انجام شده کارشناسان معتقدند که هزینه استحکام سازی حدود 10 % کل هزینه یک ساختمان بوده که جای تأسف دارد که از انجام 10 % هزینه برای استحکام سازی خودداری و در عوض برای کارهای ظاهری هزینه های گزافی مصرف می شود. این امر ناپسند در ساخت و ساز به صورت یک پدیده اجتماعی یا فرهنگی مبدل گردیده که برای اصلاح آن مستلزم کار ظرفیت سازی فرهنگی می باشد. که بتوان عیوب گذشته را شناسایی و مردم شریف ایران را به رعایت اصول فنی و مقررات ساخت و ساز تشویق و ترغیب نمود.
نتایج
نتایج حاصل از مطالعه لرزه نگاری – لرزه زمین ساخت و خطر زلزله در گستره استان خوزستان را می توان چنین خلاصه نمود :
با توجه به نقشه لرزه زمین ساخت پهنه استان خوزستان ، بیشترین مراکز سطحی زلزله ها در بخشهای جنوب خاوری ، شمال ، شمال باختری و مرکز آن قرار دارند.
لذا این بخشهای استان به عنوان مناطق مستعد ی جهت وقوع زمین لرزه هایی ویرانگر و مخرب در آینده مطرح می باشد.
رویداد زمین لرزه های ویرانگر ( تاریخی سده بیستم ) در پهنه گسل جبهه کوهستان ( گسل های لرزه زای بهبهان ، باغملک ، اندیکا و روند لرزه ای ایذه ) توان بالای لرزه خیزی این بخش از استان را نشان می دهد . بنابراین شهر ها و بخشهای بهبهان ، ایذه ، باغملک ، حسینیه علیا و روستاهای پیرامون آنها در خطر بالای زمین لرزه قرار دارند.
تقاطع و به هم پیوستن پهنه های گسلی فروبار دزفول (گسل رامهرمز ) و جبهه کوهستان (گسل های بهبهان و تشان ) سبب تشدید جنبش گسلهای مذکور در این بخش از استان خوزستان گردیده اند در نتیجه ، احتمال رویداد زمین لرزه های ویرانگر و آسیب رسان نظیر زمین لرزه های تاریخی و سده بیستم 464 ارجان ، 2/1/1353 و 10/1/1367 تشان و 13/8/1370 خیر آباد در منطقه بهبهان بسیار جدی است اگر چه رو مرکز مهلرزه ای مشخص در نزدیکی شهر ها و بخشهای مسجد سلیمان ، دزفول ، اندیمشک ، سردشت ، لالی ، امیدیه ، آغاجاری ، هفتگل و رامهرمز مشاهده نمی شود ولی احتمال وقوع زلزله های شدید و فاجعه بار در این نواحی از استان به دلیل نزدیکی شهر ها و بخشهای مذکور به گسل های رانده جبهه کوهستان و فروبار دزفول بالاست . زمین لرزه های زاگرس از نظر زمان رویداد معمولاً یک پیشروی را از شمال خاور به سمت جنوب باختر نشان داده اند که احتمالاً با افزایش میزان لرزه و زمین لرزه و زمین لغزشها پس از آن می تواند موجب مسدود شدن راههای ارتباطی و مختل شدن سیستم حمل و نقل جهت امداد رسانی ، تخریب پلها و تونلها ، آسیب به سیستم های انتقال و تولید الکتریسیته نظیر نیروگهها و خطوط انتقال نیرو، تخریب سد های استان ، گسیختگی خطوط انتقال گاز و شبکه گاز رسانی بر اثر زمین لغزش آب گونه گی و گسیختگی زمین و همچنین آسیب به کارخانه ها و واحد های تولیدی و اقتصادی و سطحی استان خوزستان می گردد.
رویداد یک زمین لرزه تاریخی در اهواز (1218 هجری شمسی ) که بر اثر آن خانه های بسیار و مسجد جامع اهواز میران شد زنگ خطری برای وقوع زلزله هایی مخرب در مرکز استان خوزستان است با توجه به انطباق توزیع مکانی رو مرکز زلزله های سده بیست زاگرس بر مناطق تخریب ناشی از زمین لرزه هایی ( نظیر زلزله های 464 ارجان و 1308 ایذه – اندیکا ) احتمال وقوع زلزله ای فاجعه بار در اهواز وجود دارد که با در نظر گرفتن تمرکز جمعیت مراکز اقتصادی و اداری و ... جدی گرفتن خطر زمین لرزه در اهواز پیشنهاد می شود با توجه به وجود رسوبات آبرفتی ( دانه های ریز رسی ) بالا بودن اساس آب های زیرزمینی و تمرکز جمعیت در نواحی حاصل خیز و همچنین سابقه لرزه خیزی و میزان بالای خسارات و تلفات جانی زمین لرزه ها در نواحی مختلف استان خوزستان پیشنهاد می شود تا ابتدا برای کل استان مطالعات پهنه بندی ( در مقیاس بزرگ ) صورت گرفته و سپس با در نظر گرفتن اولویت های خاص برای شهر های اهواز ، امیدیه ، آغاجاری ، ایذه ، رامهرمز ، مسجد سلیمان ، دزفول و اندیمشک و انجام مطالعات تفضیلی زلزله شناسی مهندسی و دینامیک خاک و نهایتاً تهیه نقشه های ریز پهنه بندی اقدام شود. با در نظر گرفتن نزدیکی کارخانه ها ، تأسیسات صنعتی و سایر واحد های تولیدی و اقتصادی استان خوزستان به سرچشمه لرزه زا ، انجام مطالعات دقیق زلزله شناسی ، مهندسی و مهندسی زلزله در چند محل این استان ضروری بنظر می رسد.
نتیجه گیری و پیشنهاد ات جهت ایمن سازی شهر ها و روستا ها به شرح زیر ارائه می شود :
1- گسترش فرهنگ مستحکم سازی در جامعه
این موضوع از مواردی است که متأسفانه هیچگونه بستر سازی خاصی در رابطه با آن صورت نمی گیرد . گویا متولی بالقوه این موضوع یعنی وزارت مسکن و شهر سازی بالکل فراموش کرده است که مقاومتهای زیادی در جامعه در برابر فرهنگ مستحکم سازی وجود دارد . این وزارت خانه با محول کردن استحکام بخشی ساختمان به دو عضو صنعت ساختمان یعنی شهرداری و سازمان نظام مهندسی متأ سفانه عامل اصلی در عدم گسترش فرهنگ مستحکم سازی یعنی مردم را از یاد برده است و فعالیت مهمی در این رابطه نمی نماید . مسلماً تنظیم قوانین شدید و آیین نامه هائی همچون مجری ذیصلاح زمانی کارکرد خواهد داشت که مردم نیاز به مستحکم سازی را درک کنند و منافع آن را بشناسند . در بازدید به عمل آمده از بم بسیار مشاهده می گردید که مردم مرگ عزیزان خود را به عواملی همچون قسمت ، مشیت ، گناه مرتبط نموده و امکان وجود تلفات کمتر در صورت مستحکم بودن ساختمانها را بعید می دانستند . مسلماً این نگاه که عمیقاً در جامعه ریشه دارد بدون برنامه جامعی ریشه کن نخواهد شد ، وزارت مسکن و شهر سازی می تواند در این زمینه از موفقیتهای وزارت بهداشت و درمان در کنترل بیماریها ، واکسیناسیون و اصول بهداشتی الگو بگیرد.
2- لزوم وجود شهر داران متخصص با تجربه و حد الامکان در رشته عمران
با توجه به اینکه عمده فعالیت شهرداری های شهرهای کوچک فعالیت های عمرانی می باشد به نظر لازم می آید از شهرداران متخصص در امر ساختمان بیشتر استفاده شود . کافی است مجوز شهردار سابق بم به جانبازان برای حذف شناژ را به یاد بیاوریم .
3- لزوم آموزش مهندسین در امر طراحی و نظارت
سازمان نظام مهندسی در انتخاب مهندسین برای اعطای پروانه اشتغال دقت بیشتری به عمل آورده و با ایجاد دوره های مستمر و کنترل مقطعی سطح اطلاعات آنان ، آنها را به روز نگه دارد.
4- لزوم آموزش نیروی کارگر و پیمانکار متخصص در امر ساختمان
این موضوع امری است که متأسفانه جامعه مهندسی از آن رنج بسیاری می برد . با وجود تصویب مجلس و ارجاع امر به سازمان آموزش فنی و حرفه ای در آموزش و استفاده از نیروی صاحب صلاحیت متأسفانه تا کنون اقدام عملی از سوی مسئولین ذیربط صورت نگرفته و موضوع جدیداً به شکل جدی در حال پیگیری است که امیدواری زیادی را بوجود آورده است.
5- آموزش زنان گامی برای کاهش خطرات
آموزش و آماده سازی بر مبنای پیشگیری و کسب آمادگی برای مقابله با خطر های ناشی از زلزله از دیگر زمینه هاس که زنان نقش اساسی در آن بر عهده دارند.
6- آموزش آمادگی در برابر زلزله به دانش آموزان و دانشجویان .
7- تمرین های شهری راهی دیگر برای سازگاری با زلزله
8- توسعه صنعت بیمه در ساختمان های شهری بخصوص بیمه کیفیت ساختمان
9- جلوگیری و برخورد با بنگاههای املاک برای فروش ساختمانهای فاقد مشخصات فنی و دارای عدم استحکام
10- مطالعه و کاوش در گسل های خوزستان و اعلام نتایج آن به عموم مردم و مراکز دانشگاهی یک نمونه از جدول موقعیت گسل های خوزستان و فاصله آن با شهر های خوزستان نمونه آورده شده است.
11- تهیه نقشه های GIS , GPS از شهر ها ی مختلف و مشخص نمودن مراکز آسیب پذیر و بافت های فرسوده شهری
12- ایجاد مدیریت بحران و اتاق امن در کلیه شهر ها
13- ایجاد شبکه های لرزه نگاری و شبکه شتاب نگاری در کلیه شهر ها و روستا ها
14- مطالعه و بررسی تغییرات آبهای زیر زمینی و تغییر ژئو شیمیائی و زیست شناختی مثلاً چند روز قبل زمین لرزه در ایذه آب بالا دست سد کارون 3 گل آلوده شده بوده است.
15- لزوم نظارت و کنترل دقیق مصالح ساختمانی بخصوص مصالح سازه ای ساختمان مانند سیمان و شن و ماسه و آهن آلات و جلوگیری از ورود مصالح بی کیفیت خارجی مانند سیمان های چینی و آهن آلات آن
آیا باید از هم اکنون در انتظار مصیبت دیگری باشیم ؟؟!
به راستی فردا نوبت کدام شهر است؟
حادثه خبر نمی کند و زمانی اتفاق می افتد که ما آمادگی نداریم .
دانلود فایل پیوست
|
|
|
|
|
|